Bi-a Việt Nam và vùng sạt lở của tài năng trẻ

Tôi vẫn nhớ buổi tối ở một câu lạc bộ bi-a nhỏ trên đường Lạch Tray, thành phố Hải Phòng. Một cậu bé mười lăm tuổi, tay còn chưa đủ dài để với hết mặt bàn, thực hiện một cú ba băng khiến những tay cơ hạng A trong thành phố phải dừng lại nhìn. Cú đánh đẹp, đường bóng chuẩn, lực vừa đủ. Nhưng điều khiến tôi ngồi lại đến khuya không phải là cú đánh ấy, mà là ánh mắt của người cha đứng phía sau, lặng lẽ đếm từng đồng tiền đặt cược để biết tối nay con mình còn được đánh thêm bao nhiêu ván nữa. Một tài năng đang lớn lên, và một gia đình đang đặt cược gần như toàn bộ vào nó. Lớp trầm tích của bi-a Việt Nam không nằm ở những chiếc cúp trên kệ, mà nằm ở những con người như thế, bị lãng quên ngay khi ánh đèn của giải đấu tắt. Bi-a Việt Nam, đặc biệt là nội dung ba băng, đã trở thành một trong những câu chuyện thể thao thành công nhất của đất nước trong hơn một thập kỷ qua. Những cái tên như Trần Quyết Chiến hay Bảo Phương Vinh đã đưa ba băng Việt Nam lên bản đồ thế giới, với những lần góp mặt ở các giải vô địch và cúp thế giới do Liên đoàn Bi-a Thế giới tổ chức. Chúng ta có những giải đấu quốc tế được tổ chức ngay trên sân nhà, và một phong trào quần chúng trải rộng từ thành thị đến nông thôn. Nhưng đằng sau ánh hào quang của những chiếc cúp là một hệ thống đào tạo trẻ gần như vô hình, vận hành bằng tiền túi của các gia đình, bằng những phòng tập tư nhân, và bằng may mắn. Trong nhiều năm theo dõi các trận đấu và ghi chép dữ liệu, tôi nhận ra một nghịch lý: càng nhiều tay cơ trẻ xuất hiện, càng khó xác định ai thực sự sẽ trưởng thành. Nguyên nhân không nằm ở việc chúng ta thiếu tài năng. Nguyên nhân nằm ở chỗ chúng ta thiếu một thứ cơ bản, đó là hệ thống theo dõi dọc. Không có bảng dữ liệu nào ghi lại một tay cơ mười sáu tuổi đã đánh bao nhiêu ván trong một mùa, tỷ lệ thành công ở những cú quyết định, hay số lần cậu ấy mất bình tĩnh khi đang bị dẫn điểm. Không có ai đếm hộ gia đình cậu ấy đã chi bao nhiêu tiền để duy trì việc tập luyện. Mọi thứ diễn ra trong im lặng, và cái im lặng đó chính là nơi tài năng bị chôn vùi. Hãy nhìn vào cấu trúc. Một tay cơ ba băng đỉnh cao cần ba trụ cột: kỹ thuật cơ bản, bao gồm điều khiển bi chủ, lực đánh và xoáy; khả năng đọc bàn, tức tính toán đường băng và quỹ đạo; và tâm lý thi đấu, khả năng chịu áp lực ở những cú quyết định. Trong ba trụ cột này, kỹ thuật có thể đo đếm tương đối rõ ràng. Đọc bàn có thể luyện tập bằng hàng nghìn lần lặp lại. Nhưng tâm lý thi đấu, thứ quyết định ai thắng ai thua ở đẳng cấp cao nhất, lại là phần khó đo nhất và bị bỏ quên nhiều nhất trong mọi bản báo cáo tuyển trạch. Theo dữ liệu tôi tự thống kê từ các giải quốc nội và quốc tế, một tay cơ trẻ thường đạt đỉnh về kỹ thuật thuần túy ở độ tuổi hai mươi đến hai mươi hai. Nhưng phải đến hai mươi lăm, hai mươi bảy tuổi, họ mới ổn định được tâm lý ở những trận đấu lớn. Khoảng trống ba đến năm năm đó chính là vùng sạt lở, nơi phần lớn tài năng trẻ biến mất. Họ rời bỏ cuộc chơi vì không có thu nhập ổn định, vì gia đình không còn đủ tiền theo, hoặc vì một chấn thương nhỏ ở cổ tay không được điều trị đúng cách. Tuổi hai mươi của một tay cơ giống như một tầng địa chất non trẻ: đẹp trên bề mặt, nhưng dễ sạt lở nếu không ai kiểm tra phần nền. Tôi từng theo dõi một nhóm gồm hơn ba mươi tay cơ trẻ từ các trung tâm ở Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh trong suốt bốn mùa giải. Kết quả khiến tôi không ngạc nhiên nhưng vẫn đau lòng: chưa đến một phần ba trong số họ còn thi đấu chuyên nghiệp sau bốn năm. Những người trụ lại không hẳn là những người có kỹ thuật tốt nhất lúc mười lăm tuổi. Họ là những người có gia đình đủ điều kiện tài chính để nuôi thêm ba đến bốn năm, hoặc may mắn tìm được một người bảo trợ. Sự hồ nghi không phải để phủ nhận, mà để khoan sâu thêm trước khi công bố một phát hiện. Ở đây xuất hiện một góc nhìn mà tôi cho là điểm mù của cả ngành. Truyền thông và công chúng thường reo lên khi một tay cơ mười tám tuổi đánh bại một tay cơ kỳ cựu, gọi đó là thế hệ vàng hay thần đồng. Nhưng một trận thắng không phải là một sự nghiệp. Một cú đánh quyết định trong một buổi tối không nói lên điều gì về khả năng duy trì phong độ qua ba trăm ngày thi đấu mỗi năm. Ngược lại, tôi tin rằng việc tôn vinh quá sớm lại là một dạng tổn thương. Nó tạo ra kỳ vọng sai, đẩy tay cơ trẻ vào những giải đấu vượt quá khả năng tài chính và tâm lý của họ, rồi khi họ thất bại, chính chúng ta quay lại trách họ đã hết thời. Chúng ta đang đối xử với tài năng trẻ như một tờ vé số, chứ không phải như một cái cây cần được chăm sóc qua nhiều mùa. Điều đáng nói là hệ thống đào tạo của chúng ta thiếu hẳn tầng trung gian. Ở nhiều quốc gia, tồn tại những học viện hoặc trung tâm huấn luyện có hợp đồng rõ ràng, có chế độ dinh dưỡng, có chuyên gia tâm lý và có lộ trình thi đấu từng bước. Ở Việt Nam, phần lớn tay cơ trẻ vẫn đi thẳng từ phòng tập tư nhân ra đấu trường quốc tế, bỏ qua toàn bộ tầng đệm cần thiết. Mỗi bước nhảy như vậy đều là một canh bạc, và người gánh rủi ro không phải là một tổ chức có nguồn lực, mà là một gia đình. Vậy đâu là điều tôi thực sự chờ đợi? Tôi không chờ một chức vô địch thế giới tiếp theo. Tôi chờ một bảng dữ liệu. Tôi chờ một trung tâm có thể nói với một gia đình rằng con của anh chị có tiềm năng, nhưng cần thêm ba năm nữa, và đây là lộ trình cụ thể để đi hết ba năm đó mà không phá sản. Bảng tính có trước cả giấc mơ. Tôi không vẽ tương lai, tôi chỉ đo lớp bụi thời gian đang phủ lên từng chỉ số. Khi nào chúng ta đo được phần nền của tài năng, khi đó những cú đánh ngoài ánh đèn mới không còn là một canh bạc, mà trở thành một khoản đầu tư có thể tính toán.