Trọng tài 75 tuổi, cú đập đầu không có trong kịch bản và lỗ hổng pháp lý của đấu vật Mexico

Sàn đấu ở Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio", thị trấn Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico, đêm đó chật kín khán giả. Đến sáng hôm sau, nó chỉ còn là một khối bê tông trống, bị đóng cửa vì không có giấy phép. Giữa hai khoảnh khắc ấy là cái chết của Gerardo Germán Pineda, 75 tuổi — người được giới đấu vật địa phương gọi bằng biệt danh trìu mến "El Búho", Con Cú. Ông là trọng tài. Ông cũng là người nhận một cú đập đầu trong một trận đấu mà, theo đúng bản chất của bộ môn, mọi động tác đều đã được dàn dựng từ trước.

Đó là chi tiết đầu tiên khiến tôi phải ngồi lại rất lâu. Trong một loại hình trình diễn mà kết quả đã được viết sẵn, cái chết không nằm trong kịch bản. Và khi một thứ không nằm trong kịch bản lại xảy ra, câu hỏi đúng không phải là ai thắng ai thua, mà là ai đã cho phép chuyện này có thể xảy ra.

Sân vận động trống rỗng là tấm gương lớn nhất cho bản sắc của một đội bóng. Ở đây, tấm gương ấy phản chiếu một sàn đấu bị niêm phong, một tờ giấy phép không tồn tại, và một người đàn ông 75 tuổi đã bước lên đó mà không ai ngăn lại.

Một bộ môn bị hiểu sai từ gốc

Lucha libre — đấu vật tự do Mexico — không phải võ thuật đối kháng thực chiến. Nó là một loại hình nghệ thuật trình diễn có biên đạo, nơi hai người biểu diễn phối hợp với nhau để tạo ra một trận đánh nhau trông có thật. Không có bảng xếp hạng theo hạng cân, không có tỷ lệ knock-out, không có nhà cái nào định giá kèo. Mọi cú ngã, cú vật, cú bật dây đều là bump — động tác mà người biểu diễn chủ động nhận lấy để phục vụ câu chuyện trên sàn.

Chính vì vậy, khi một cái chết xảy ra, hệ quy chiếu của thể thao thành tích trở nên vô nghĩa. Không ai tính được "thành tích đối đầu" giữa hai người vốn dĩ đã thống nhất kết quả từ trước. Thứ còn lại là một chuỗi câu hỏi về an toàn, về trách nhiệm, và về cách một ngành giải trí vận hành khi không ai đứng ra kiểm soát.

Đêm ở Hidalgo là một chương trình đấu vật độc lập, quy mô địa phương, do công ty El Patrón Espectáculos tổ chức. Người thực hiện động tác gây ra cái chết được xác định là El Hijo de Fishman — con trai của một huyền thoại đấu vật Mexico. Sau sự việc, người này bị bắt vào ngày 7 tháng 10 với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Đến nay, anh đã được tại ngoại, nhưng cách anh ra khỏi vòng lao lý mới là phần đáng mổ xẻ nhất.

Trong đấu vật chuyên nghiệp, có một hệ thống phân tầng rõ rệt. Các giải lớn như AAA và CMLL vận hành với quy trình y tế, bảo hiểm và giấy phép tương đối nghiêm ngặt. Bên dưới họ là các nhà tổ chức khu vực, rồi đến những chương trình độc lập tổ chức tại nhà văn hóa hay sân thể thao địa phương. Càng xuống thấp, mức độ giám sát càng mỏng. Ở tầng đáy, một chương trình đấu vật có thể diễn ra mà không có bất kỳ cơ chế kiểm tra an toàn nào.

Đêm ở Hidalgo nằm ở tầng đáy đó.

Câu hỏi "đó là đòn gì" quyết định tất cả

Đây là nút thắt mà tôi tin rằng phần lớn khán giả đã bỏ qua trong cơn phẫn nộ.

Những bản tin đầu tiên nói rằng Fishman đã dùng một đòn bị cấm có tên martinete — một động tác nhấn người nhận xuống bằng đầu, đẩy toàn bộ trọng lượng cơ thể vào cổ và đỉnh đầu. Loại đòn này nằm trong danh sách cấm của hầu hết các giải đấu vì rủi ro chấn thương cột sống cổ. Báo chí ban đầu còn cho rằng Fishman làm vậy vì anh ta đã bị trừ điểm trong trận — một động cơ mang tính trả đũa.

Nhưng rồi báo chí Mexico công bố đoạn video từ hiện trường. Thứ được nhìn thấy, theo các bản tin này, chỉ là một contralona — một động tác vật ngã thông thường, phổ biến đến mức gần như không có gì đặc biệt. Không có cú nhấn đầu. Không có martinete.

Hai mô tả này mâu thuẫn với nhau một cách căn bản, và chúng dẫn tới hai mức trách nhiệm pháp lý hoàn toàn khác biệt. Cái tên của động tác quan trọng hơn cả bản thân cú đánh, bởi nó quyết định người ta đang nói về một tai nạn hay một hành vi cố ý. Khi tất cả đều tin vào một chân lý, tôi bắt đầu tin vào sai lầm — và ở đây, chân lý được đám đông tin nhất lại là thứ mỏng manh nhất về mặt bằng chứng.

Tôi từng ngồi trong phòng họp báo và chất vấn một huấn luyện viên về rủi ro của một sơ đồ pressing tầm cao. Ông ấy cười. Nhưng nguyên tắc ở đó vẫn đúng: khi bạn không xác định được chính xác cơ chế của một sự việc, mọi kết luận về trách nhiệm đều là phỏng đoán. Ở Hidalgo, cơ chế ấy vẫn đang bị tranh cãi.

Ngay cả khi đòn đánh là contralona, điều đó không tự động xóa bỏ trách nhiệm. Một động tác thông thường vẫn có thể giết người nếu nó được thực hiện với lực quá mức, sai thời điểm, hoặc lên một người không được bảo vệ. Cơ chế của động tác không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả pháp lý. Một cú vật sạch, đúng kỹ thuật, nhưng đặt sai người, vẫn có thể kết thúc bằng một đám tang.

Và "sai người" ở đây là một cụm từ mà tôi muốn dừng lại thật lâu.

Nạn nhân của sai lầm không phải là người bị bắt

Hãy nói thẳng một điều mà dư luận đang lảng tránh. Người chết là một trọng tài 75 tuổi, người đã nhận một cú đập đầu trên sàn đấu.

Trong y học thể thao đối kháng, sự kết hợp giữa tuổi tác cao và cơ chế chấn thương vùng đầu-cổ gần như là một chống chỉ định tuyệt đối. Mật độ xương giảm, độ linh hoạt cột sống cổ suy giảm, khả năng hồi phục chậm — tất cả cộng lại khiến một cú va đập mà một người 25 tuổi có thể gượng dậy sau đó trở thành án tử với một người 75 tuổi. Tuổi sinh học quan trọng hơn tuổi trên giấy tờ.

Vậy ai là người đã đưa một người 75 tuổi lên sàn để nhận một cú bump? Đó là câu hỏi về trách nhiệm bảo đảm an toàn, và nó không thể bị chôn vùi dưới cáo buộc dành cho riêng người biểu diễn. Ai là người lên lịch cho cú bump đó? Ai là người kiểm tra sức khỏe của trọng tài trước khi ông bước lên sàn? Không ai.

Tôi không biết Fishman đã được huấn luyện thế nào, anh ta có tỉnh táo đêm đó không, hay anh ta có tiền sử an toàn gì. Bản thân tôi không có dữ liệu ấy, và tôi từ chối suy đoán. Nhưng khoảng trống thông tin đó cũng chính là một phần của vấn đề: một sự kiện dẫn tới cái chết mà không ai công bố được năng lực và tình trạng của người biểu diễn.

Song song đó là một thất bại quản trị đã được ghi nhận rõ ràng, không cần tranh cãi: địa điểm tổ chức bị đóng cửa tạm thời vì không có giấy phép, và đã từng có những trở ngại trong việc kiểm tra cơ sở vật chất trước đó. Đây là chi tiết mang tính pháp lý cứng, khác hẳn với câu chuyện đòn bị cấm đầy mơ hồ. Một sàn đấu không giấy phép là một sàn đấu không có kiểm tra an toàn, không có nhân viên y tế bắt buộc, và không có bảo hiểm cho người biểu diễn. Cái chết xảy ra ở đó không phải là vận rủi đơn thuần; nó là hệ quả của một chuỗi lựa chọn.

Câu chuyện đòn bị cấm dễ bán hơn nhiều so với câu chuyện giấy phép. Một cái tên như martinete tạo ra kẻ ác rõ ràng. Còn một tờ giấy phép thiếu thì không ai muốn đọc. Nhưng chính tờ giấy phép mới là thứ có thể cứu mạng người tiếp theo.

Được thả không có nghĩa là vô tội

Fishman được thả không phải vì có kết luận nào minh oan cho cú đánh của anh. Anh được thả vì một thỏa thuận bồi thường ngoài tòa, được thực hiện theo cơ chế tư pháp phục hồi quy định tại Điều 186 Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico.

Theo cơ chế này, nếu bị can và gia đình nạn nhân đạt được thỏa thuận bồi thường và thỏa thuận đó được cơ quan tố tụng phê duyệt, vụ án có thể bị chấm dứt. Số tiền được nhà báo Antonio Nieto nêu là 585.525 peso Mexico, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ. Nhưng đây không phải con số duy nhất được công bố — hãng ADN Noticias đưa ra một mức khác, và các điều khoản của thỏa thuận không được tiết lộ đầy đủ. Khi các bên nói khác nhau về chính con số cốt lõi, mọi kết luận kinh tế đều trở nên mong manh.

Điểm cần khắc ghi: việc chấm dứt tố tụng là có điều kiện. Nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện đầy đủ, quá trình điều tra có thể được khôi phục. Vụ án đang ngủ, không phải đã khép lại.

Và ngay cả khi nó khép lại, nó không giải quyết được gì cho vấn đề hệ thống. Sàn đấu vẫn thiếu giấy phép. Người biểu diễn vẫn không có bảo hiểm. Trọng tài vẫn là mắt xích được bảo vệ ít nhất trong chuỗi vận hành — những người thường xuyên nhận bump nhưng hiếm khi được kiểm tra sức khỏe trước khi lên sàn. Một khoản tiền bồi thường không sửa được ba lỗ hổng đó.

Tôi từng hét vào giữa cơn bão và chỉ nhận về tiếng vang của chính mình. Ở đây cũng vậy: tiếng vang lớn nhất trong câu chuyện này không đến từ tòa án, mà từ mạng xã hội — nơi một bức ảnh chụp Fishman mỉm cười sau cái chết, cùng bức ảnh anh bị lộ mặt khi bị bắt, đã thổi bùng phẫn nộ. Trong văn hóa lucha libre, chiếc mặt nạ là danh tính thiêng liêng; việc công khai gương mặt không che là một hình thức bêu riếu. Nhưng một nụ cười không chứng minh được ý định giết người. Dư luận đang trừng phạt thái độ, trong khi tòa án còn chưa xác định được cơ chế. Đó là một khoảng cách mà bất kỳ ai làm nghề này đều phải nhìn thẳng.

Trong giới, tiếng nói chia đôi. Huyền thoại El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo đừng vội quy tội. Latin Lover bảo vệ Fishman, nhưng thú nhận chính anh từng đẩy và tát trọng tài để tạo kịch tính. Những lời bênh vực ấy vừa củng cố khả năng tai nạn, vừa phơi bày một nếp văn hóa nguy hiểm: trong nhiều chương trình độc lập, trọng tài bị biến thành vật hy sinh cho hiệu ứng sân khấu mà không ai đo lường rủi ro.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Tôi sẽ không kết luận vội. Ba tín hiệu cần được theo dõi: kết quả giám định pháp y chính thức về nguyên nhân tử vong — thứ có thể xác định hoặc phủ nhận cơ chế đập đầu; tình trạng thực hiện nghĩa vụ bồi thường, vì nếu không hoàn tất, hồ sơ có thể sống lại; và quyết định cuối cùng về giấy phép của địa điểm tổ chức.

Câu hỏi lớn hơn không nằm ở một cá nhân. Nó nằm ở chỗ: một ngành giải trí được xây dựng trên sự phối hợp và tin tưởng lẫn nhau giữa những người biểu diễn đã để cho người yếu thế nhất trong chuỗi đó — người trọng tài 75 tuổi — bước vào một sàn đấu không giấy phép, không bảo hiểm, không ai kiểm tra. Cuộc nổi loạn không bắt đầu bằng một chiến thuật mới, mà bằng một câu hỏi: tại sao không ai dừng lại?