Asiad 20: Bảy chữ trên bảng tin và khoảng trống bóng chuyền nữ Việt Nam để lại

Màn hình phòng làm việc sáng lên lúc mười một giờ đêm. Dòng kết quả dài đúng bảy chữ: đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam thua Trung Quốc 0-3, dừng chân ở tứ kết Asiad 20. Sau dòng chữ ấy là một khoảng lặng — không tỷ số từng set, không tên người ghi điểm, không một chỉ số về hiệu suất tấn công hay tỷ lệ đỡ bước một. Tôi ngồi thêm hai tiếng chỉ để rà lại xem mình có bỏ sót nguồn nào. Không có nguồn nào. Tuổi 58 dạy tôi rằng, trận đấu thật nhất nằm ngoài sân cỏ, và lần này nó nằm trong chính sự im lặng của một bản tin.

Bóng chuyền nữ Việt Nam bước vào tứ kết gặp Trung Quốc, đối thủ mạnh nhất mà đội có thể chạm mặt ở châu lục. Trung Quốc nằm trong nhóm mười đội hàng đầu thế giới; Việt Nam dao động quanh khoảng thứ ba mươi. Thể thức Asian Games đấu vòng tròn tính điểm ở vòng bảng rồi loại trực tiếp từ tứ kết, nên thua ở đây là dấu chấm hết, đẩy đội vào nhóm xếp hạng năm tới tám. Một chi tiết bối cảnh cần nói cho rõ: Asian Games nằm ngoài hệ thống tính điểm xếp hạng của FIVB đối với bóng chuyền. Giá trị thật của nó là uy tín, là ngân sách liên đoàn, là vị thế của môn bóng chuyền trong hệ thống thể thao quốc gia. Vì thế kết quả thua 0-3 trước Trung Quốc, tự thân nó, nằm trong dự báo.

Điều khiến tôi ngồi lại lâu hơn cả là cách đọc nhịp. Trong bản tin tổng hợp ngày thi đấu hai mươi mốt tháng chín, bóng chuyền chỉ chiếm đúng một câu trong tám điểm thông tin. Bảy điểm còn lại thuộc về teqball, karate, bắn súng và bơi lội. Hai tấm huy chương đồng của đoàn Việt Nam đến từ teqball đôi nam nữ và karate kata, chứ không đến từ bóng chuyền. Một vận động viên karate thắng cả đối thủ Hàn Quốc lẫn Singapore để giành đồng, sau khi thua người Nhật ở vòng đầu và rơi xuống nhánh đấu lại. Ba xạ thủ được kỳ vọng lớn lại trượt vòng loại. Hai kình ngư về đích thứ tám ở hai chung kết. Còn bóng chuyền nữ, thứ được chờ đợi nhất trong ngày, chỉ để lại một câu.

Tôi đã dành một trăm tám mươi chín ngày im lặng trong mùa đại dịch để xem lại hàng trăm trận cầu, và bài học lớn nhất vẫn còn nguyên giá trị: 189 ngày im lặng dạy tôi nghe trận đấu bằng mắt. Khi không có dữ liệu, người viết phải đọc bằng cấu trúc. Một trận thua 0-3 giữa đội trong nhóm mười thế giới và đội quanh hạng ba mươi thường được định đoạt ở hai cuộc chiến: phát bóng đối đầu đỡ bước một, và chắn bóng. Chuỗi sụp đổ điển hình của bóng chuyền thế giới diễn ra như sau — áp lực phát bóng của đối phương làm hỏng đường chuyền một, khiến các pha tấn công nhanh như bóng chuyền ngắn hay bóng bay sau lưng không còn đất diễn, đẩy hàng công vào những đường bóng cao ngoài hệ thống dồn về hai tay đập chủ lực, rồi chắn bóng đối phương chỉ việc khóa hai mũi ấy. Điểm chắn và phản công cứ thế cộng dồn. Bản tin không xác nhận chuỗi này, nhưng đây là mô thức thất bại quen thuộc nhất của bóng chuyền nữ ở đẳng cấp châu lục. Điều đáng nói là cả hệ thống phát bóng thay đổi nhịp, cả việc dùng libero, cả quyền khiếu nại video đều nằm ngoài tầm nhìn của người đọc hôm ấy.

Bản sắc truyền thống của bóng chuyền Việt Nam là nhanh và biến hóa, theo trường phái châu Á. Hệ thống ấy phụ thuộc vào đường chuyền một. Muốn chạy được bài tấn công nhanh, đội phải giữ tỷ lệ chuyền một hoàn hảo ở ngưỡng đủ cao. Gặp một hàng chắn đẳng cấp, hệ thống nhanh-biến hóa sụp nhanh hơn hệ thống dựa vào sức mạnh, bởi phương án dự phòng của nó — một pha đập cao ngoài hệ thống — lại đúng là thứ mà đội hình Việt Nam ít được xây dựng để làm nhất. Đây là quan hệ khắc chế giữa hai lối chơi, chứ không phải vấn đề phong độ nhất thời. Nói cách khác, cái thua nằm ở cấu trúc, không nằm ở một buổi tối sa sút.

Nhưng tôi phải giữ mình đúng mực. Một trận đấu đơn lẻ không đủ để tách bạch giữa Trung Quốc đơn giản là hay hơn và Việt Nam chơi dưới sức. Không có tỷ số từng set, một kết quả 0-3 có thể là ba set căng thẳng 23-25, mà cũng có thể là một màn sụp đổ một chiều. Bản tin không cho phép phân biệt, và sự phân biệt ấy lại quyết định cách đọc kết quả. Đó là giới hạn của nguồn, và tôi ghi lại nó như một lời thú nhận nghề nghiệp, không phải như một phán xét.

Điều tôi phải nói thẳng: trong bài báo này không có một phân tích chiến thuật nào để tôi bóc tách. Không đội hình, không thay người, không tỷ số set, không danh sách tay đập. Nếu tôi dựng lên một hệ thống chiến thuật của Việt Nam từ dòng kết quả ấy, tôi đang bịa. Bóng chuyền, với tôi, là môn thể thao của những khoảng lặng bị bỏ quên. Khoảng lặng lần này nằm ở chỗ một đội tuyển quốc gia bị loại khỏi đấu trường châu lục mà báo chí không cung cấp nổi một chỉ số hiệu suất. Đó là câu chuyện lớn hơn cả trận thua.

Và đây là chỗ tôi muốn đi ngược số đông. Phần lớn độc giả sẽ đọc bảy chữ kia như một dấu hiệu đi xuống. Tôi đọc nó như một sự xác nhận đẳng cấp. Thua Trung Quốc ở tứ kết là kết quả điển hình của một đội hạng ba châu Á gặp ứng viên vô địch. Câu hỏi đáng hỏi không phải vì sao Việt Nam thua Trung Quốc, mà là khoảng cách tới nhóm Hàn Quốc và Thái Lan còn bao xa. Một chương trình bóng chuyền cứ đều đặn thua tứ kết trước Trung Quốc mà không thắng nổi đội thứ tư châu Á trong một trận loại trực tiếp sẽ mắc kẹt vĩnh viễn ở nhóm năm tới tám. Bản tin không nói gì về tiến bộ ở khoảng cách ấy, và đó mới là điều đáng lo. Bóng chuyền nữ Việt Nam chưa từng đứng trên bục huy chương Asian Games, và lần này cũng không, nhưng sự trống vắng ấy không được tạo ra trong một buổi tối.

Một góc nhìn khác, cay hơn: hai tấm huy chương đồng trong ngày đầu đến từ teqball và karate kata, hai môn rẻ hơn nhiều so với bóng chuyền. Teqball là môn bóng đá biến thể, mới được đưa vào chương trình đại hội, và Thái Lan đã giành ba huy chương vàng teqball trong cùng một ngày. Với một liên đoàn phải cân đối ngân sách, một tấm huy chương rẻ ở môn mới hấp dẫn hơn hẳn con đường phát triển dài hơi để đưa bóng chuyền từ nhóm năm tới tám vào nhóm tranh huy chương. Đây là rủi ro hệ thống thật sự cho bóng chuyền ở các liên đoàn tầm trung châu Á, và nó không xuất hiện trong bất kỳ dòng nào của bản tin. Nỗi lo không nằm ở thất bại trước Trung Quốc, mà ở chỗ suất đầu tư có thể lặng lẽ chảy về phía những tấm huy chương dễ kiếm hơn.

Tôi theo đội bóng, nhưng thật ra tôi theo những nhịp đập của họ. Nhịp đập của bóng chuyền nữ Việt Nam lúc này nằm ở một câu hỏi chưa có lời đáp: khi nào đội vượt qua được Hàn Quốc và Thái Lan trong một trận knock-out? Đó là chỉ báo duy nhất đáng theo dõi trong hai mươi bốn tháng tới. Bản tin hôm nay không trả lời, và có lẽ nó cũng không định trả lời. Việc của tôi là ghi lại câu hỏi ấy, đặt nó lên bàn, và chờ xem set đấu tiếp theo của câu chuyện này sẽ được chơi như thế nào.