Tuần thứ ba bóng chuyền nữ NCAA: Penn State rời Power 10, Tennessee và TCU bước vào

Đêm 21 tháng 9, khi kim đồng hồ ở Hải Phòng đã nhích sang ngày mới, tôi vẫn ngồi trước màn hình xem livestream trận Penn State gặp Tennessee. Cuốn sổ tay của tôi mở sẵn ở trang ghi bảng Power 10 tuần thứ ba do NCAA.com công bố, và tôi muốn tự mắt kiểm chứng điều mà mấy ngày nay dư luận bóng chuyền nữ Mỹ bàn tán. Kết quả hiện ra: Penn State, đội được xếp hạng 9, thua Tennessee, đội xếp hạng 16, với tỉ số 3-1. Không một tỉ số set nào được công bố kèm theo. Chỉ có một dòng chữ trong bản tin của chính nhà trường: thua vì lỗi tự đánh hỏng.

Cổ động viên 60 tuổi vẫn chạy được 100 mét sau bàn thắng, chỉ là tôi — nhưng đêm ấy tôi chẳng chạy được đi đâu, bởi trận đấu cách tôi nửa vòng Trái Đất, và bên cạnh tôi chỉ có một ly bia đã hết hơi.

Tôi kể chuyện này không phải để cổ vũ ai, cũng không phải để chê ai. Tôi kể vì cái cách người ta đọc một trận thua ở tuần thi đấu thứ ba đang khiến tôi nhớ lại nhiều thứ về nghề của mình.

Một bảng xếp hạng không có quyền lực

Muốn hiểu vì sao Penn State rời bảng, trước hết phải hiểu bảng ấy là gì. Power 10 của NCAA.com là một bảng xếp hạng do biên tập viên Michella Chester chọn tay, cập nhật mỗi tuần. Nó không quyết định suất dự vòng chung kết 64 đội, cũng không phải lá phiếu chính thức như bảng bầu của hiệp hội huấn luyện viên AVCA hay chỉ số RPI. Quyền quyết định nằm ở hội đồng tuyển chọn, dựa trên RPI và con mắt của người trong nghề. Power 10 chỉ là phong vũ biểu cho câu chuyện của tuần, một thứ để người hâm mộ tranh luận và để tòa soạn có bài mà viết.

Tuần thứ ba của mùa giải thường niên, giai đoạn các đội còn thi đấu ngoài khuôn khổ conference, là lúc bảng xếp hạng dễ đảo điên nhất. Một trận thắng đủ để tên bạn được nhắc, một trận thua đủ để người ta viết rằng bạn đang đi xuống. Penn State đã ở trong Power 10 suốt từ đầu mùa, và đây là lần đầu đội rời khỏi đó. Đó cũng là thất bại đầu tiên trước một đối thủ có xếp hạng trong năm nay của họ. Hai dữ kiện ấy đặt cạnh nhau cho thấy một điều đơn giản: nền tảng của Penn State vẫn còn, chỉ là một kết quả đã đổi thay cách người ta nhìn họ.

Tennessee và TCU cùng lúc bước vào top 10. Việc hai cái tên cùng xuất hiện, chứ không phải một, nói rằng tuần thứ ba tạo ra một cuộc sắp xếp lại mang tính cấu trúc, không phải một ngoại lệ đơn lẻ.

Điều cuốn sổ của tôi ghi lại

Bản tin về trận đấu đưa ra rất ít con số, và chính sự ít ỏi ấy lại là dữ kiện đáng chú ý nhất.

Gabrielle Nichols, chuyền hai của Penn State, có 38 đường kiến tạo và 12 pha cứu bóng. Đây là double-double thứ ba của cô trong mùa. Ava Falduto dẫn đầu đội với 15 pha cứu bóng. Ryla Jones được nhắc tên nhưng không có một dòng thống kê nào kèm theo. Không có tỉ số set, không có số lỗi phát bóng, không có tỉ lệ đập bóng thành công, và hoàn toàn không có con số nào của phía Tennessee.

Tôi từng ngồi trong phòng họp báo ở Moscow, quên ghi âm buổi trả lời của huấn luyện viên đội tuyển Pháp sau một đêm bia với đồng nghiệp Brazil, rồi sáng hôm sau phải đi xin lại băng của một em phóng viên trẻ. World Cup Nga dạy tôi điều này: đôi khi quên nhiệm vụ lại là cách nhớ nghề lâu nhất. Nhưng nó cũng dạy tôi rằng một bản tin chỉ có một nửa số liệu thì chưa thể gọi là bản tin đầy đủ.

Nhìn vào những gì được công bố, tôi thấy một dấu hiệu đáng để phân tích. Một chuyền hai có 12 pha cứu bóng, đứng thứ hai trong đội về chỉ số phòng ngự, thường mang hai nghĩa. Hoặc Penn State phòng ngự cực kỳ bền bỉ, bóng lên liên tục. Hoặc bóng chết dí quá nhiều lần về phía cô, và đội phải chuyển tiếp trong thế bị động. Không có tổng số pha cứu bóng của cả đội, tôi không thể nói cái nào đúng. Nhưng kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi nói rằng khi một chuyền hai phải cứu bóng nhiều đến vậy, đội bóng ấy thường đang phải kéo dài các pha bóng trong thế chống đỡ.

Cách chẩn đoán lỗi tự đánh hỏng cũng nằm trong vùng mờ ấy. Đó là triệu chứng, không phải lời giải thích. Nó không cho biết lỗi tập trung ở khâu phát bóng, khâu đập, hay khâu đỡ phát. Một đội hạng 9 thua một đội hạng 16 thường không phải vì bị áp đảo về chiến thuật, mà vì đánh mất kỷ luật thực thi ở những thời điểm quyết định. Một chuyền hai vừa kiến tạo 38 lần vừa cứu 12 bóng lại càng củng cố hướng suy luận đó: vấn đề nằm ở khâu chuyển đổi, chứ không phải sụp đổ toàn hệ thống.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn cả. Khoảng trống lớn nhất trong toàn bộ câu chuyện nằm ở hai con số bị thiếu: tỉ số từng set và số lỗi tự đánh hỏng. Không có chúng, người ta không thể biết trận thua 3-1 là một cuộc rượt đuổi nghẹt thở 23-25, hay một thất bại có phần dễ dàng. Cũng không ai biết Tennessee thắng bằng thực lực hay bằng sai số của đối thủ.

Kiểu công bố số liệu một chiều như thế này không hiếm. Nó là cách truyền thông của các trường bảo vệ một chương trình có thứ hạng sau một thất bại: đưa lên những dòng thống kê cá nhân đẹp, giấu đi bức tranh toàn cục. Tôi không trách. Tôi chỉ ghi lại, vì nghề của tôi là đọc cả phần không được viết ra.

Một trận thắng không mua được cả tầng lớp

Sau trận, Tennessee được mô tả là đã bước vào tầng cao nhất của môn này, và chiến thắng ấy được gọi là bàn đạp xây dựng hồ sơ. Tôi hiểu vì sao người ta nói vậy. Thắng một đội hạng 9 ngay trong giai đoạn ngoài conference là thời điểm tốt nhất để tích lũy điểm hồ sơ trước khi bước vào vòng đấu trong conference. Nhưng một trận thắng không mua được cả tầng lớp.

Trong thể thao nữ, tôi đã quá quen với kiểu phóng đại hai chiều. Người ta nâng một cô gái trẻ lên thành biểu tượng sau một trận hay, rồi quên cô ấy ngay khi trận sau kém cỏi. Người ta gọi một chương trình đang lên là đã vào top, rồi tuần sau lại đẩy họ ra ngoài khi bảng xếp hạng thay đổi. Nhãn tầng cao nhất của Tennessee, đứng trên cơ sở một trận đấu duy nhất, là một tuyên bố mong manh. Nó chỉ được xác nhận nếu đội giữ được hiệu suất trước các đối thủ có xếp hạng ở vòng conference sắp tới.

Điều tương tự đúng với Penn State, nhưng theo hướng ngược lại. Việc rời Power 10 bị đọc thành dấu hiệu đi xuống. Dữ liệu không ủng hộ cách đọc ấy. Rời một bảng xếp hạng do biên tập viên chọn tay không làm thay đổi một suất dự vòng chung kết. Rủi ro thật của Penn State nằm ở chỗ khác: một thất bại sớm ngoài conference có thể để lại vết trên hồ sơ RPI, và cái vết ấy mới là thứ theo đội đến cuối mùa.

Hơn 5.000 người xem livestream của ba cựu tuyển thủ, tôi không còn cô đơn — và chính những buổi tối ấy dạy tôi rằng một bảng xếp hạng hấp dẫn người xem hơn một chỉ số kỹ thuật. Nhưng người làm nghề phải phân biệt được cái gì hấp dẫn với cái gì đúng.

Ở tuổi 60, tôi vẫn tin điều mình tin suốt bốn mươi năm: giá trị thật của một đội không nằm ở chỗ họ được xếp thứ mấy trong một bảng tin, mà nằm ở khả năng chuyển hóa cơ hội trong những pha bóng quyết định. Cuộc đua chuyển nhượng và những bản hợp đồng đình đám chỉ là cuộc chạy đua thương hiệu; phần giá trị bền vững thường nằm ở những đội nhỏ biết giữ người và biết xây hệ thống. Ở bóng chuyền nữ đại học Mỹ, không có thị trường chuyển nhượng kiểu chuyên nghiệp, nhưng có một cuộc đua khác: cuộc đua giành tuyển thủ trẻ. Một trận thắng như của Tennessee chính là tấm biển quảng cáo miễn phí cho cuộc đua đó.

Đấy là lý do tôi không vội mừng cũng không vội lo cho bất kỳ ai. Tôi chờ tuần thứ tư, tuần thứ năm, chờ vòng conference bắt đầu, chờ xem Tennessee có giữ được hiệu suất trước các đội mạnh, chờ xem Penn State có trở lại bằng những trận thắng trong conference. Tôi chờ tỉ số từng set của trận 21 tháng 9 được công bố đầy đủ, để biết mình đã xem một cuộc rượt đuổi hay một thất bại dễ dàng.

Với tôi, câu hỏi của tuần này đơn giản hơn mọi bảng xếp hạng: liệu một cú sốc ở tuần thứ ba có đủ để viết lại thứ bậc của cả một mùa giải, hay chỉ đủ để làm nóng một tuần lễ tin tức?