Đôi cầu mây nữ Việt Nam ngược dòng vào chung kết Asiad 20: Quyết định thay người đổi cả cục diện

Đêm đó tôi nhớ như in. Ngày 28 tháng 9, màn hình nhà tôi sáng rực, ly bia bên cạnh đã cạn quá nửa, cuốn sổ chiến thuật mở ra mà tôi chẳng viết nổi chữ nào. Trận bán kết cầu mây nữ tại Asiad 20, hai cô gái Nguyễn Thị Thu Trang và Nguyễn Thị Khánh Ly bước vào sân với tư cách đương kim vô địch thế giới, vậy mà hiệp một họ để đội Hàn Quốc dẫn 4-1 rồi 6-3. Tôi với tay định tắt tivi đi ngủ. Rồi huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui ra hiệu. Một phút sau, cả căn phòng tôi bùng nổ. Cầu mây — môn mà nhiều người vẫn quen gọi nôm na là bóng chuyền bằng chân — có luật chơi riêng, do Liên đoàn Cầu mây Thế giới ISTAF điều hành. Sân có lưới, bóng đan bằng mây hoặc nhựa tổng hợp, vận động viên dùng chân, đầu gối, ngực và đầu đưa bóng qua lưới. Ở nội dung đôi nữ, mỗi bên chỉ có hai người trên sân. Cách tính điểm theo từng pha, chạm 15 điểm thắng hiệp, đánh tối đa ba hiệp. Chính cái thể thức ngắn ngủi ấy biến mỗi pha bóng thành một canh bạc, và biến mỗi quyết định thay người thành một cú đổi bài có thể lật cả cục diện. Tôi theo dõi cầu mây nữ Việt Nam từ những ngày các chị em còn phải tập nhờ sân của trường phổ thông. Năm nay, Thu Trang và Khánh Ly đến Asiad 20 với tấm huy chương vàng giải vô địch thế giới trong túi. Đó là bằng chứng không thể chối cãi rằng sức mạnh của họ vượt ra ngoài khuôn khổ Đông Nam Á. Vòng bảng, họ khởi đầu bằng trận thua bất ngờ trước Lào với tỷ số 1-2, rồi lần lượt thắng Myanmar và Malaysia cùng với tỷ số 2-0 để vào bán kết. Cái kiểu thắng thua thất thường ấy là điều khiến tôi luôn đặt bút xuống trước mỗi trận đấu của họ. Và trận bán kết gặp Hàn Quốc đã diễn ra đúng như cái nhịp thất thường ấy. Hiệp một, Việt Nam để đối thủ dẫn 4-1, rồi 6-3. Khánh Ly chơi dưới sức, những pha xử lý cuối cùng thiếu chính xác. Đúng lúc ấy, huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui quyết định thay Khánh Ly bằng Hồng Liên. Bà không chờ đến khi thua hiệp mới thay, mà thay ngay khi còn kịp. Đó là cái bản lĩnh của một người cầm quân đọc được mạch trận chứ không chỉ nhìn bảng điện tử. Hồng Liên vào sân, và cục diện đổi hoàn toàn. Cô gái ấy có những pha dứt điểm chính xác, gọn gàng, như thể được đặt vào đúng chỗ mà cả trận đấu đang chờ. Việt Nam ghi liên tiếp 12 điểm. Mười hai điểm không cho đối phương một cơ hội thở. Hiệp một kết thúc 15-6 nghiêng về Việt Nam. Từ chỗ bị dẫn 3-6, họ thắng 12-0 phần còn lại của hiệp. Tôi ghi lại tỷ số đó vào sổ, gạch dưới hai lần, và vẫn không tin nổi vào mắt mình. Hiệp hai lại là một kịch bản quen thuộc đến nhức lòng. Việt Nam lại để Hàn Quốc dẫn 1-5, rồi 7-3. Lại một lần nữa, các cô gái của tôi phải bò từ đáy lên. Và lại một lần nữa, Hồng Liên tỏa sáng đúng lúc, giúp Việt Nam thắng 15-13 trong thế giằng co đến phút chót. Tỷ số chung cuộc 2-0, một tấm vé vào chung kết. Điều khiến tôi trăn trở không phải là chiến thắng, mà là cách chiến thắng ấy được xây dựng. Cả hai hiệp, Việt Nam đều để đối thủ dẫn trước ba đến bốn điểm ngay giai đoạn mở màn. Trong một hiệp đấu chỉ có 15 điểm, bị dẫn 4 điểm ở đầu hiệp còn nặng hơn nhiều so với việc bị dẫn 4 điểm trong một hiệp 25 điểm của bóng chuyền. Bạn phải thắng 12 trong 15 điểm còn lại chỉ để hòa vốn. Đó là một canh bạc có tỷ lệ thắng thấp, và Việt Nam đã thắng nó hai lần trong cùng một trận. Lần thứ ba, ở một trận chung kết, may mắn có thể không gõ cửa. Tôi tự hỏi vì sao các cô gái của tôi lại khởi đầu chậm như vậy. Có thể đó là vấn đề khởi động, là nhịp điệu nhập cuộc, là việc để đối thủ cầm quyền giao bóng trước. Ở cầu mây, người giao bóng tung bóng cho đồng đội phát, và việc giành quyền kiểm soát ngay pha đầu tiên có ý nghĩa tâm lý rất lớn. Một đội có thói quen ngủ quên ở đầu hiệp giống như một người đi thi mà luôn làm sai câu đầu tiên — dù sau đó có làm đúng hết phần còn lại, thì nỗi sợ vẫn đeo bám mãi. Và tôi cũng không thể không nhắc đến bài học từ thất bại trước Lào ở vòng bảng. Đội bóng ấy có thể đánh bại những đối thủ mạnh, nhưng lại dễ dàng sa chân trước những đội bị đánh giá thấp hơn. Đó là dấu hiệu của sự thiếu ổn định tâm lý, của việc lên đồng trước áp lực lớn nhưng lại lơi lỏng khi áp lực ít đi. Trước Philippines ở chung kết, áp lực sẽ lại lớn. Nhưng áp lực ấy có đủ để đánh thức các cô gái ngay từ pha bóng đầu tiên? Lịch thi đấu cũng là một biến số đáng lo. Ngày 28 tháng 9, đội đánh trận quyết định vòng bảng buổi sáng, rồi bán kết buổi trưa. Chưa đầy một ngày sau, 7 giờ 40 phút sáng 29 tháng 9, họ bước vào trận chung kết. Với một đội đôi chỉ có hai người trên sân và một phương án dự bị thực sự, quãng nghỉ eo hẹp ấy là bài toán thể lực và tập trung không nhỏ. Một trận chung kết diễn ra lúc 7 giờ 40 sáng là khung giờ mà cơ thể con người chưa đạt đỉnh cao vận động. Ai chuẩn bị giấc ngủ, dinh dưỡng và khởi động tốt hơn, người đó nắm lợi thế. Nội dung đôi nam thì đã khép lại bằng tấm huy chương đồng khi các chàng trai dừng bước ở bán kết. Điều đó cho thấy thành tích của đoàn Việt Nam ở môn cầu mây năm nay tập trung gần như trọn vẹn vào đôi nữ. Một cặp đương kim vô địch thế giới gánh cả kỳ vọng huy chương vàng của cả một nội dung. Đây là kiểu cấu trúc mà tôi gọi là gánh nặng ngôi sao — khi thành tích của cả một chương trình thể thao đặt trên vai một nhóm nhỏ vận động viên. Ở đây tôi phải nói thẳng một điều mà ít bài báo nào dám viết. Sức mạnh của cầu mây nữ Việt Nam nằm ở một cặp đôi duy nhất, không phải ở cả một hệ thống đào tạo dày dặn. Trong khi Thái Lan có cả một mạng lưới trường học và câu lạc bộ nuôi dưỡng môn này từ gốc, chúng ta dựa vào một vài cá nhân xuất sắc. Đó là sự khác biệt giữa một ngọn tháp và một cây cột. Ngọn tháp có thể sụp đổ từng tầng mà vẫn đứng vững; cây cột thì gãy là gãy tất cả. Nhưng khoan, tôi không muốn các bạn hiểu sai. Tôi không hạ thấp chiến thắng này. Ngược lại, tôi cho rằng chính vì nguồn lực hạn chế mà tấm vé vào chung kết càng đáng trân trọng. Huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui đã chứng minh một điều: đôi khi thứ tạo nên khác biệt không phải là một hệ thống phức tạp, mà là một quyết định đúng người, đúng lúc. Việc bà rút một nhà vô địch thế giới khỏi sân để tung vào một phương án dự bị, ngay giữa lúc trận đấu còn ngổn ngang, cho thấy một sự tỉnh táo hiếm có. Nhiều huấn luyện viên không dám làm điều đó vì sợ mất lòng ngôi sao, sợ dư luận, sợ trách nhiệm. Chính cái quyết định ấy là bài học lớn nhất của trận đấu này. Trong cầu mây đôi, chỉ có hai người trên sân. Một sự thay đổi không chỉ thay một vị trí — nó thay toàn bộ cấu trúc pha bóng, toàn bộ nhịp điệu tấn công, toàn bộ cách đối phương phải phòng ngự. Đó là lý do một sự thay người có thể tạo ra 12 điểm liên tiếp. Ở bóng chuyền, một sự thay người chỉ tác động lên một vị trí trong đội hình xoay vòng. Ở cầu mây đôi, nó tác động lên một nửa đội bóng. Nhìn sang Philippines, đối thủ của trận chung kết, tôi vẫn nhớ những lần chạm trán trong quá khứ mà phần thắng nghiêng về Việt Nam. Nhưng ký ức là ký ức, còn phong độ hiện tại là chuyện khác. Một đội bóng có thể thắng đối thủ này mười lần, rồi thua đúng lần thứ mười một — vào đúng trận quan trọng nhất. Tôi đã chứng kiến quá nhiều lần như thế trong bốn mươi năm cầm bút để có thể chủ quan. Đội Philippines vào đến chung kết nghĩa là họ đang có phong độ, và một đối thủ đang có phong độ thì không bao giờ đáng bị coi nhẹ. Điều tôi lo nhất là cái cách mà truyền thông đang thổi bùng kỳ vọng. Người ta gọi các cô gái là những nữ chiến binh sao vàng, người ta trích dẫn các chuyên gia nói rằng cơ hội giành vàng rất sáng. Tôi hiểu cái hào hứng ấy. Nhưng đằng sau những dòng tít ấy, có bao nhiêu người thực sự ngồi phân tích xem đội Philippines chơi thế nào, mạnh ở đâu, yếu ở đâu? Có bao nhiêu người nhớ rằng đội Việt Nam vừa để thua Lào ở vòng bảng? Kỳ vọng được xây trên cảm xúc thì khi thất vọng cũng sẽ sụp đổ bằng cảm xúc, và người phải hứng chịu thường là chính các vận động viên. Tôi tự hỏi: nếu đội tuyển giành huy chương bạc, liệu có ai nhớ rằng đó vẫn là thành tích tốt nhất của cầu mây nữ Việt Nam ở một kỳ Á vận hội? Hay tất cả sẽ chỉ nhớ rằng đội được đánh giá cao đã thua? Điều này tôi đã trăn trở suốt bao nhiêu năm, và câu trả lời chưa bao giờ dễ dàng. Có một điều nữa khiến tôi day dứt. Cả một trận bán kết với màn lội ngược dòng ngoạn mục như thế, mà tôi không thể tìm nổi một chỉ số kỹ thuật nào: không có tỷ lệ dứt điểm thành công, không có số lỗi, không có dữ liệu về hiệu quả pha giao bóng. Mọi phân tích của tôi về trận đấu này đều dựa trên những gì mắt tôi nhìn thấy và tai tôi nghe thấy. Với một môn thể thao đang khao khát vươn ra thế giới, việc thiếu dữ liệu kỹ thuật là một điểm yếu chí mạng. Không có dữ liệu, huấn luyện viên không có gương soi; không có gương soi, sự tiến bộ chỉ dựa vào trực giác. Tôi đến Moscow để ghi âm họp báo, ra về với danh sách bạn bè mới — và bài học ấy theo tôi đến tận hôm nay. Ở những giải đấu lớn, điều đọng lại không nằm ở tờ giấy ghi tỷ số, mà ở những con người ta gặp trên đường. Cũng như trận bán kết này, thứ tôi nhớ nhất không phải tỷ số 2-0, mà là khoảnh khắc Hồng Liên bước vào sân với ánh mắt của một người biết mình chỉ có một cơ hội. Vậy nên tôi ngồi đây, viết những dòng này trong lúc chờ tiếng còi khai cuộc trận chung kết. Tôi nghĩ đến Hồng Liên — cô gái mà cả giải đấu chưa chắc ai nhớ tên, nhưng chính là người tạo nên 12 điểm liên tiếp đưa đội vào chung kết. Tôi nghĩ đến huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui — người dám thay một nhà vô địch thế giới. Tôi nghĩ đến Thu Trang và Khánh Ly — hai người chị em đã đưa cầu mây nữ Việt Nam lên đỉnh thế giới. Nếu có một điều tôi muốn các cô gái mang vào trận chung kết, đó không phải là nỗi sợ thua, mà là sự bình thản của người đã từng vô địch thế giới. Họ đã chứng minh mình có thể bò từ đáy lên đỉnh. Nhưng trận chung kết không phải là nơi để thử thách bản lĩnh lội ngược dòng thêm một lần nữa. Đó là nơi để chứng minh rằng người ta đã học được cách bắt đầu trận đấu đúng cách. Hai mươi năm trước, tôi từng đứng trên khán đài Lạch Tray, quên cả sổ ghi chép để nhảy lên ăn mừng cùng đám đông khi đội bóng nữ Việt Nam hạ Thái Lan. Cú đúp của cô gái 17 tuổi ở Lạch Tray năm ấy, tôi viết lại bằng mồ hôi chứ không phải mực. Ở tuổi 60, tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray năm nào. Và mỗi lần một cô gái Việt Nam làm nên điều phi thường trên sân đấu quốc tế, tôi lại thấy mình trẻ lại một lần nữa. Sáng mai, lúc 7 giờ 40, tôi sẽ lại ngồi trước màn hình với ly bia bên cạnh. Lần này tôi sẽ không tắt tivi. Tôi sẽ xem các cô gái của tôi bước vào sân từ pha bóng đầu tiên, bởi tôi tin rằng bài học về những khởi đầu chậm đã được khắc vào lòng họ. Và nếu họ giành được tấm huy chương vàng, tôi hứa sẽ chạy một trăm mét quanh nhà — cổ động viên 60 tuổi vẫn chạy được 100 mét sau bàn thắng, chỉ là tôi.